VI fəsil
CANLILAR VƏ
ƏTRAF MÜHİT

40
ORQANİZMİN YAŞAYIŞ MÜHİTİ. EKOLOJİ AMİLLƏR
– Ekoloji faktorlar necə qruplaşdırılır?
– Bitkilərə və heyvanlara ekoloji amillərin təsirinin nəticəsi nədir?

Orqanizmlərin yaşayış mühiti və ekoloji amillər. Canlı orqanizmləri əhatə edən hər bir şey yaşayış mühiti adlanır. Hər bir canlı orqanizm yaşayış mühiti ilə sıx bağlıdır. Yaşayış mühitində orqanizmlər müəyyən mühit amillərinin təsirinə məruz qalırlar. Mühitin orqanizmə təsir edən ayrı-ayrı elementləri ekoloji amillər adlanır. Canlı orqanizmə göstərdiyi təsirinə görə ekoloji amillər 3 böyük qrupa bölünür: abiotik, biotikantropogen amillər.

Abiotik amillər (yun. “a” – inkar , “bios” – həyat) cansız təbiət amilləridir. Bunlara işıq, rütubət, atmosfer təzyiqi, havanın temperaturu, torpaqda mineral duzların miqdarı, torpağın nəmişliyiaerasiya (yun. “aer” – hava) kimi amillər aiddir.

Biotik amillər. Canlı orqanizmlərin bir-birinə təsiridir. Məsələn, bitkilərin həşəratlarla tozlanması, orqanizmlər arasında rəqabət, yırtıcılıq, simbioz və s. biotik amillərdir.

Antropogen amillər (yun. “anthropos”– insan, “genisisum” – doğulma, mənşə) canlı orqanizmlərin həyat şəraitini dəyişməsi ilə müşayiət olunan insan fəaliyyətidir. Belə ki, insanın təsərrüfat fəaliyyəti nəticəsində Yer səthinin relyefi, kimyəvi tərkibi, atmosferi və canlılar aləmi dəyişir.

Fәaliyyәt
Cədvəldə verilən göstəricilərə əsaslanaraq qurbağanın tənəffüs hərəkətləri tezliyinin suyun temperaturundan asılılıq qrafikini qurun.
Suyun temperaturu, °С +5 +10 +15 +25 +30 +40 +45
Tənəffüs hərəkətlərinin tezliyi 3 40 75 110 120 32 15

– Hansı temperaturda maksimum tənəffüs hərəkətləri müşahidə edilir?
– Hansı temperaturda minimum tənəffüs hərəkətləri müşahidə edilir?
– Aşağı temperaturda nə müşahidə edilir? Bu nəyi göstərir?
– Yuxarı temperaturda nə baş verir?
– Ətraf mühitin temperaturunun aşağı düşməsi (və ya yuxarı qalxması) nəyə gətirib çıxara bilər?

Bitkilərin həşəratla tozlanması